Skróty występowały w najstarszych zabytkach piśmiennictwa. W inskrypcjach nagrobnych i na starożytnych tabliczkach kamiennych spotyka się na przykład jednoliterowe symbole wyrazów, wśród których skrót wyrażony literą „a” miał sto pięćdziesiąt dwa odpowiedniki wyrazowe, a „c” dwieście pięćdziesiąt dziewięć, łącznie zaś skróceń łacińskich opisano dotychczas kilka tysięcy. Sprowadzanie pewnych wyrazów i wyrażeń do postaci krótkich znaków i symboli (sigla) wynikało nie tylko z braku miejsca i trudności w odkuwaniu w kamieniu długich tekstów, ale także z naturalnej skłonności użytkowników języka do komunikowania się za pomocą środków możliwie najprostszych. Tak jest do dziś.

Piotr Müldner-Nieckowski, Wielki słownik skrótów i skrótowców, Wrocław 2007, s. 5

Skróty

Skrót to niesamodzielna cząstka wyrazu będąca znakiem, symbolem pełnego słowa lub wyrażenia, powstała poprzez odcięcie kilku ostatnich liter wyrazu lub odjęcie ich ze środka. Skrót zwykle zapisujemy małą literą (wyjątkiem jest sytuacja, gdy znajduje się on na początku zdania) i odczytujemy go zawsze w pełnym brzmieniu. Przy zapisie skrótów należy również zwrócić uwagę na występowanie kropek, ponieważ obecność tych znaków interpunkcyjnych (lub ich brak) wpływa bezpośrednio na odbiór komunikatu: może ułatwić dekodowanie znaku lub zaburzyć czytelność symbolu, a tym samym utrudnić zrozumienie przekazu.

Zgodnie z obowiązującymi normami w języku polskim kropki stosujemy w następujących formach:

  • skrótach, które nie zawierają ostatniej litery skracanego wyrazu, np. jęz. = język,
  • skrótach utworzonych od wyrażeń, w których wyrazy, z wyjątkiem pierwszego, zaczynają się od spółgłosek – wówczas kropka znajduje się po całym skrócie, np. cdn. = ciąg dalszy nastąpi (wyjątek stanowi sytuacja, w której po każdej literze stawia się kropkę dla odróżnienia dwóch podobnych zapisów, np. br. = bieżącego roku, ale: b.r. = bez roku),
  • skrótach utworzonych od wyrażeń, w których drugi lub kolejny człon rozpoczyna się samogłoską – wówczas oddziela się poszczególne litery kropkami, np. m.in. = między innymi,
  • skrótach obcych nazw wielowyrazowych, np. op. cit. = dzieło cytowane,
  • skrótach obcych jednostek monetarnych, np. dol. = dolar.

Kropki opuszcza się w natomiast w niżej wymienionych formach:

  • skrótach zawierających ostatnią literę skracanego słowa, np. mgr = magister (chyba że wyraz występuje w przypadku innym niż mianownik, np. w dopełniaczu – mgr. = magistra),
  • skrótach oznaczających jednostki miar i wag, a także jednostki monetarne rodzimej waluty, np. cm, kg, zł,
  • skrótach oznaczających gwiazdozbiory i księgi biblijne, np. UMa = Wielka NiedźwiedzicaHi = Księga Hioba,
  • symbolach matematycznych, fizycznych i chemicznych, np. log = logarytm, v = prędkość, Ra = rad.

Skrótowce

Skrótowiec (inaczej akronim) to wyraz powstały poprzez odcięcie pewnych składników z wyrażenia złożonego z dwóch lub więcej słów, oznaczającego nazwę organizacji, instytucji, przedsiębiorstwa itp. Najczęściej składa się z wielkich liter, początkowych głosek, cząstek wyrazowych lub sylab, i może funkcjonować jako odrębne, samodzielne słowo. Skrótowce tradycyjnie dzieli się na cztery grupy:

  • literowce (skrótowce literowe) to wyrazy złożone z pierwszych liter skracanej nazwy lub wyrażenia, w których każdą literę czyta się osobno w jej pełnym brzmieniu, np. PZU = Powszechny Zakład Ubezpieczeń (wymowa: pe-zet-u), NBP = Narodowy Bank Polski (wymowa: en-be-pe),
  • głoskowce (skrótowce głoskowe), zbudowane z pierwszych liter skracanej nazwy lub wyrażenia, rozwijane i czytane jako suma głosek, np. PAN = Państwowa Akademia Nauk (wymowa: pan), BIP = Biuletyn Informacji Publicznej (wymowa: bip),
  • grupowce (sylabowce, skrótowce sylabowe) to wyrazy, które powstały z poszczególnych sylab (najczęściej początkowych) nazwy rozwiniętej, i które są wymawiane jako suma tych głosek, np. Polfa = Polska Farmacja, Torwar = Tor Warszawski,
  • skrótowce mieszane charakteryzujące się budową niejednorodną, literowo-głoskową, np. CBOS = Centrum Badania Opinii Publicznej (wymowa: ce-bos), literowo-grupową, np. PZMot = Polski Związek Motorowy (wymowa: pe-zet-mot), głoskowo-grupową, np. Polmos = Polski Monopol Spirytusowy (wymowa: pol-mos), grupowo-literowo-głoskową, np. ARGED (wymowa: arged).

Skrótowce zazwyczaj zapisywane są wielkimi literami bez kropek, z wyjątkiem sytuacji, gdy występują w nich przyimki, spójniki lub dwuznaki, np. MKiDN = Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, i podlegają odmianie: wyrazy zakończone na spółgłoskę deklinują się według wzorca odmiany rzeczowników męskonieżywotnych z użyciem łącznika, np. HTML = w HTML-u (dywiz pomija się w sytuacji, gdy skrótowiec jest traktowany jako wyraz, z pierwszą wielką literą, np. Pekaes = Pekaesu). Nie odmienia się skrótowców zakończonych w wymowie na samogłoskę -e, -i, -o, -u, oraz akcentowaną -a, np. SGH. Wyrazy zakończone na nieakcentowaną samogłoskę -a deklinuje się według wzorca odmiany rzeczowników żeńskich, Polfa = Pol-fie.

W starannej polszczyźnie liczbę i rodzaj akronimu ustala się na podstawie wskazania wyrazu nadrzędnego w rozwiniętej nazwie i nadanie skrótowcowi tych cech gramatycznych, podczas gdy w języku potocznym uwzględnia się jego zakończenie:

  • rodzaj męski – wyrazy zakończone na spółgłoskę,
  • rodzaj nijaki – akronimy zakończone w wymowie na samogłoskę -e, -i, -o, -u,
  • rodzaj nijaki lub żeński – skrótowce zakończone w wymowie akcentowaną samogłoską -a,
  • rodzaj żeński – skrótowce zakończone w wymowie nieakcentowaną samogłoską -a.

girl reading

Jak znaleźć motywację do nauki?

Każdy z nas w pewnym momencie stracił motywacje do nauki. Szkoła wydaje się nudna, a studia są pracochłonne i przytłaczające.

Kategorie: Język