Pojęcie problemu decyzyjnego najczęściej pojawia się w literaturze dotyczącej metodologii badań w naukach społecznych i naukach o zarządzaniu. Z tego powodu łatwo odnieść wrażenie, że każda praca naukowa powinna zawierać zarówno problem badawczy, jak i problem decyzyjny. Takie założenie nie jest jednak prawidłowe.
Problem decyzyjny występuje przede wszystkim tam, gdzie wyniki badań mają stanowić podstawę do podjęcia określonej decyzji przez przedsiębiorstwo, instytucję publiczną, organizację lub inny podmiot. W wielu dyscyplinach naukowych taki punkt wyjścia w ogóle nie występuje. Rozprawy doktorskie z zakresu nauk humanistycznych, matematyki, fizyki teoretycznej czy prawa często koncentrują się na rozwiązaniu problemu poznawczego, interpretacyjnego lub metodologicznego, a nie na przygotowaniu rekomendacji dla praktyki.
Prawidłowe rozróżnienie problemu badawczego i problemu decyzyjnego ma znaczenie nie tylko z perspektywy metodologii. Wpływa również na sposób uzasadnienia wyboru tematu, formułowanie celu pracy, dobór metod badawczych oraz ocenę wkładu naukowego autora. Błędne utożsamienie tych pojęć może prowadzić do nadania rozprawie charakteru aplikacyjnego, mimo że jej celem jest rozwój wiedzy naukowej.
Problem decyzyjny a problem badawczy w pracy naukowej
W rozprawie doktorskiej nadrzędną rolę odgrywa problem badawczy. To on uzasadnia potrzebę prowadzenia badań i pozwala wykazać wkład autora w rozwój dyscypliny. Nawet jeżeli inspiracją do podjęcia badań był konkretny problem praktyczny, konstrukcja pracy powinna opierać się na problemie badawczym, a nie na pytaniu o sposób działania.
Warto również pamiętać, że wiele prac naukowych nie ma żadnego związku z procesem decyzyjnym. Ich celem jest opisanie zjawiska, wyjaśnienie mechanizmu, rozwinięcie teorii, interpretacja źródeł lub ocena istniejących modeli. W takich przypadkach problem badawczy pozostaje jedynym punktem odniesienia dla całego procesu badawczego.
Kiedy pytanie o problem decyzyjny ma sens?
Pytanie o problem decyzyjny ma sens wtedy, gdy wyniki badań mają wspierać konkretny wybór, działanie albo zmianę sposobu postępowania. Taki układ pojawia się najczęściej w badaniach prowadzonych na potrzeby organizacji, instytucji publicznych, przedsiębiorstw, szkół, szpitali lub innych podmiotów, które muszą podjąć określoną decyzję.
Problem decyzyjny nie opisuje więc luki w wiedzy naukowej. Wskazuje praktyczną sytuację, w której brakuje informacji potrzebnych do wyboru działania. Pytania takie jak „jak ograniczyć rotację pracowników?”, „który model finansowania zastosować?” albo „jak zmniejszyć liczbę rezygnacji z terapii?” mają charakter decyzyjny, ponieważ ich celem jest wskazanie sposobu postępowania.
W pracy naukowej problem decyzyjny może pełnić funkcję punktu wyjścia, ale nie zastępuje problemu badawczego. Badacz powinien ustalić, jakiej wiedzy brakuje do podjęcia decyzji. Dopiero ten brak można przełożyć na pytanie badawcze dotyczące przyczyn, mechanizmów, zależności lub warunków występowania danego zjawiska.
Przykładowo pytanie „jak ograniczyć rotację pracowników?” nie wystarcza jako problem rozprawy doktorskiej. Można jednak na jego podstawie sformułować problem badawczy: „Jakie czynniki organizacyjne wiążą się z intencją odejścia pracowników w sektorze usług wspólnych?”. Problem decyzyjny pozostaje wtedy związany z praktyką, a problem badawczy wyznacza zakres analizy naukowej.
Jeżeli praca nie prowadzi do wyboru działania i nie jest osadzona w sytuacji decyzyjnej, wprowadzanie problemu decyzyjnego jest zbędne. Dotyczy to zwłaszcza badań teoretycznych, historycznych, interpretacyjnych, metodologicznych oraz tych, których celem jest rozwinięcie pojęcia, modelu lub wyjaśnienia.
W których dyscyplinach problem decyzyjny pojawia się najczęściej?
Problem decyzyjny pojawia się przede wszystkim w dyscyplinach, które łączą cele poznawcze z zastosowaniem wyników w praktyce. Dotyczy to zwłaszcza nauk o zarządzaniu i jakości, ekonomii, marketingu, nauk o zdrowiu, pedagogiki, administracji publicznej oraz nauk o bezpieczeństwie. W tych obszarach badania często służą nie tylko wyjaśnieniu zjawiska, lecz także przygotowaniu podstaw do wyboru określonego działania.
W naukach o zarządzaniu problem decyzyjny może dotyczyć sposobu ograniczenia rotacji pracowników, poprawy organizacji procesów albo wyboru modelu zarządzania. Badacz nie powinien jednak zatrzymać się na pytaniu „co zrobić?”. Musi ustalić, jakie czynniki wpływają na dane zjawisko, jakie zależności między nimi występują i na jakich danych można oprzeć rekomendacje.
W ekonomii i marketingu problemy decyzyjne często dotyczą cen, zachowań konsumentów, alokacji zasobów, wyboru kanałów komunikacji lub reakcji na zmiany rynkowe. Problem badawczy może wtedy koncentrować się na determinantach popytu, mechanizmach podejmowania decyzji zakupowych albo skutkach określonych działań.
W naukach o zdrowiu sytuacja decyzyjna może dotyczyć organizacji świadczeń, profilaktyki, terapii lub zarządzania zasobami placówki. Problem badawczy powinien być jednak oddzielony od decyzji klinicznej lub organizacyjnej. Najpierw trzeba ustalić zależności, efekty albo warunki występowania danego zjawiska, a dopiero potem formułować zalecenia.
W pedagogice i administracji publicznej problem decyzyjny może wynikać z potrzeby zmiany programu nauczania, sposobu świadczenia usług publicznych albo organizacji pracy instytucji. W takich przypadkach badanie dostarcza danych potrzebnych do oceny możliwych rozwiązań.
Nie oznacza to, że każda praca z tych dyscyplin musi zawierać problem decyzyjny. Badania teoretyczne, metodologiczne lub historyczne mogą być prowadzone bez żadnego bezpośredniego odniesienia do decyzji praktycznej. Sam fakt, że dana dyscyplina ma charakter aplikacyjny, nie przesądza jeszcze o obecności problemu decyzyjnego w konkretnej pracy.
Kiedy praca naukowa nie zawiera problemu decyzyjnego?
Praca naukowa nie zawiera problemu decyzyjnego wtedy, gdy jej celem nie jest przygotowanie podstaw do wyboru działania, lecz rozwój wiedzy, wyjaśnienie zjawiska, interpretacja materiału albo ocena określonej koncepcji. W takim przypadku badacz formułuje problem badawczy, ale nie musi wskazywać decyzji, którą ktoś podejmie na podstawie wyników.
Dotyczy to wielu badań teoretycznych, historycznych, metodologicznych i interpretacyjnych. W matematyce problem może polegać na udowodnieniu twierdzenia. W filozofii autor może analizować spójność argumentacji lub relacje między pojęciami. W historii przedmiotem pracy może być rekonstrukcja procesu, interpretacja źródeł albo weryfikacja wcześniejszych ustaleń. W takich projektach nie występuje praktyczne pytanie typu „co zrobić?”.
Brak problemu decyzyjnego jest też typowy dla części badań podstawowych. Ich celem jest opisanie mechanizmu, rozwinięcie modelu, sprawdzenie zależności albo uporządkowanie pojęć. Wyniki mogą później znaleźć zastosowanie, ale samo badanie nie musi być projektowane pod konkretną decyzję organizacji, instytucji lub innego podmiotu.
Podobnie wygląda to w wielu rozprawach doktorskich. Doktorat może dotyczyć luki teoretycznej, sporu interpretacyjnego, niepełnego modelu albo braku danych dotyczących określonego zjawiska. W takim przypadku problem badawczy jest w pełni wystarczający. Dodawanie problemu decyzyjnego tylko dlatego, że pojawia się on w niektórych opracowaniach metodologicznych, prowadziłoby do sztucznego poszerzenia konstrukcji pracy.
Trzeba więc odróżnić możliwość praktycznego wykorzystania wyników od istnienia problemu decyzyjnego. To, że badanie może mieć znaczenie dla praktyki, nie oznacza jeszcze, że jego punktem wyjścia była konkretna decyzja. Problem decyzyjny występuje tylko wtedy, gdy badanie zostało powiązane z jasno określoną sytuacją wyboru.
Problem decyzyjny jako inspiracja rozprawy doktorskiej
W wielu rozprawach doktorskich punktem wyjścia jest problem występujący w praktyce. Przedsiębiorstwo chce ograniczyć rotację pracowników, szpital planuje zmianę organizacji opieki, a jednostka administracji publicznej poszukuje skuteczniejszego modelu świadczenia usług. Taka sytuacja może stanowić uzasadnienie podjęcia badań, ale sama w sobie nie jest jeszcze problemem naukowym.
Zadaniem doktoranta jest przekształcenie problemu praktycznego w problem badawczy. Oznacza to odejście od pytania o sposób działania na rzecz pytania o mechanizmy, zależności lub uwarunkowania badanego zjawiska. Dzięki temu rozprawa nie koncentruje się na opracowaniu gotowych rekomendacji, lecz na wytworzeniu wiedzy, która może stać się podstawą przyszłych decyzji.
Takie podejście ma również znaczenie dla oceny wartości naukowej doktoratu. Rozprawa powinna wnosić nową wiedzę do dyscypliny, rozwijać istniejące modele, weryfikować wcześniejsze ustalenia albo proponować nowe wyjaśnienie badanego zjawiska. Jeżeli głównym celem pracy staje się wskazanie najlepszego rozwiązania organizacyjnego, trudno wykazać jej wkład naukowy niezależnie od użyteczności praktycznej przedstawionych rekomendacji.
Nie oznacza to, że w doktoracie nie powinny pojawiać się implikacje praktyczne. Przeciwnie, w wielu dyscyplinach stanowią one ważny element zakończenia rozprawy. Powinny jednak wynikać z przeprowadzonych badań, a nie zastępować problem badawczy. Najpierw autor odpowiada na pytania naukowe, a dopiero później wskazuje, jakie znaczenie mają uzyskane wyniki dla praktyki.
Z tego powodu warto już na etapie projektowania rozprawy zadać sobie jedno pytanie: czy moje badanie ma przede wszystkim wyjaśnić zjawisko, czy od razu wskazać sposób działania? Jeżeli dominuje drugi cel, koncepcja pracy najczęściej wymaga ponownego sformułowania problemu badawczego.
Dlaczego utożsamianie problemu decyzyjnego z problemem badawczym osłabia rozprawę doktorską?
Utożsamienie problemu decyzyjnego z problemem badawczym prowadzi do przesunięcia ciężaru rozprawy z poznania na działanie. Doktorant zaczyna wtedy odpowiadać na pytanie „co zrobić?”, zamiast wyjaśniać, dlaczego dane zjawisko występuje, od czego zależy albo jak przebiega. Taka konstrukcja utrudnia wykazanie naukowego charakteru pracy.
Pierwszy problem dotyczy luki badawczej. Problem decyzyjny zwykle wynika z potrzeby praktycznej, ale sama potrzeba zmiany nie pokazuje jeszcze braku w istniejącej wiedzy. To, że organizacja chce ograniczyć rotację pracowników, nie oznacza automatycznie, że w literaturze istnieje luka. Doktorant musi wskazać, czego dotychczasowe badania nie wyjaśniają i jaki nowy wkład wniesie jego rozprawa.
Druga trudność pojawia się przy formułowaniu celu pracy. Cel zapisany jako „opracowanie sposobu poprawy efektywności” albo „wskazanie działań ograniczających rotację” ma charakter praktyczny. W rozprawie doktorskiej główny cel powinien dotyczyć rozpoznania mechanizmu, wyjaśnienia zależności, rozwinięcia modelu albo weryfikacji określonej koncepcji. Rekomendacje mogą wynikać z badań, ale nie powinny zastępować celu poznawczego.
Utożsamienie obu problemów wpływa też na metodologię badań. Autor może dobrać metody pod oczekiwane rozwiązanie, a nie pod rzetelne rozpoznanie zjawiska. Wtedy łatwo o zawężenie analizy do danych, które potwierdzają przyjęty kierunek działania. Problem badawczy powinien pozostawiać miejsce na wynik, który nie potwierdzi wstępnych założeń.
Słabnie również część dotycząca wkładu naukowego. Rekomendacja dla jednej organizacji może być użyteczna, ale nie zawsze prowadzi do wniosków, które rozwijają wiedzę w dyscyplinie. Recenzent rozprawy będzie pytał nie tylko o to, czy rozwiązanie działa, lecz także o to, co wynika z badań dla teorii, metodologii lub dalszych analiz.
Z tego powodu problem decyzyjny powinien pozostać kontekstem praktycznym, a nie osią rozprawy. Rdzeń doktoratu musi stanowić problem badawczy, który da się osadzić w literaturze, powiązać z luką badawczą i rozwiązać za pomocą jasno uzasadnionej metodologii.
Czy każda praca naukowa zawiera problem decyzyjny – podsumowanie
Nie każda praca naukowa zawiera problem decyzyjny i nie każda powinna go zawierać. Jego obecność zależy od charakteru badań, dyscypliny oraz związku projektu z konkretną sytuacją wyboru. W badaniach aplikacyjnych problem decyzyjny może stanowić punkt wyjścia, ale nie zastępuje problemu badawczego.
W rozprawie doktorskiej główną rolę pełni problem badawczy. To on wyznacza cel pracy, pytania badawcze, hipotezy i metodologię. Problem decyzyjny może uzasadniać praktyczne znaczenie tematu, ale nie powinien przejmować funkcji poznawczej ani decydować o konstrukcji całej rozprawy.
Trzeba też odróżnić praktyczne zastosowanie wyników od problemu decyzyjnego. Badanie może mieć znaczenie dla administracji, przedsiębiorstwa, ochrony zdrowia czy edukacji, a mimo to nie wychodzić od konkretnej decyzji. Sam fakt, że wyniki da się wykorzystać w praktyce, nie oznacza jeszcze, że praca zawiera problem decyzyjny.
Najprostsze kryterium jest następujące. Jeżeli badanie odpowiada przede wszystkim na pytanie „co zrobić?”, mamy do czynienia z problemem decyzyjnym. Jeżeli odpowiada na pytanie „co trzeba wyjaśnić, sprawdzić lub zrozumieć?”, mówimy o problemie badawczym. W doktoracie to właśnie drugi z tych elementów powinien stanowić rdzeń całej koncepcji.